Sans Souci: Król, który zbudował pałac, by przestać być królem

1744: winnica przed pałacem

Sanssouci zaczęło się nie jako projekt budowlany, lecz jako ogrodnicze polecenie. W sierpniu 1744 roku Fryderyk zarządził, by jałowe wzgórze nad Poczdamem przeciąć w wielką tarasową winnicę, a powstały projekt do dziś pozostaje najbardziej charakterystycznym elementem tego miejsca: szerokie, łukowate tarasy schodzące po południowym zboczu, kratowane winorośle sprowadzone z Portugalii, Włoch i Francji, prowadzone przy ciepłych ceglanych murach, oraz drzewa figowe rosnące w przeszklonych niszach wmurowanych w ściany oporowe. Centralne schody liczące około 120 stopni opadają przez tarasy do niecki fontanny poniżej. Był to ogród użytkowy w równym stopniu co ozdoba – i właśnie o to chodziło. Fryderyk inscenizował ideę, którą zaczerpnął z lektur: antyczny ideał władcy, który wycofuje się ze spraw państwowych, by uprawiać swoją ziemię.

Dopiero gdy winnica już istniała, powstał pałac. Kamień węgielny położono 14 kwietnia 1745 roku, a budowę ukończono w 1747 roku – zawrotne tempo jak na rezydencję królewską, w dużej mierze dlatego, że była celowo tak mała. Fryderyk sam naszkicował koncepcję i przekazał ją swojemu architektowi, Georgowi Wenzeslausowi von Knobelsdorffowi, do realizacji: parterowa, rokokowa pawilonowa budowla z zaledwie dziesięcioma głównymi pomieszczeniami, usytuowana bezpośrednio na koronie tarasów, tak by król mógł wyjść z gabinetu wprost między winorośle. Opis zespołu poczdamskiego w ramach światowego dziedzictwa UNESCO wyróżnia pałac jako „rokokowy pałac par excellence”, a sto lat później pruski dwór wciąż honorował tę datę: Kościół Pokoju, rozpoczęty w 1845 roku na skraju parku, został zaplanowany tak, by upamiętnić położenie tego pierwszego kamienia.

Spór z Knobelsdorffem i to, co ujawnia

Budowa pałacu zawiera jedną słynną kłótnię, którą warto poznać, ponieważ wyjaśnia ten budynek. Knobelsdorff, profesjonalista, chciał podnieść Sanssouci na cokole piwnicznym i wysunąć je do krawędzi tarasu, tak by z podnóża wzgórza pałac górował nad winoroślami, jak przystało na rezydencję królewską. Fryderyk odmówił. Nie chciał schodów między swoimi pokojami a ogrodem; chciał wyjść ze swojej biblioteki i stanąć w winnicy. Efektem jest osobliwość, którą zauważa każdy odwiedzający patrzący z dołu: widziana od fontanny, pałac w połowie znika za górnym tarasem – budowla przyczajona, a nie wznosząca się. Spór sięgał głębiej niż estetyka i w 1746 roku Knobelsdorff został odsunięty od projektu; Jan Bouman, holenderski budowniczy, doprowadził go do końca.

Potomność stanęła po stronie króla. Pałac zbudowany, by górować nad wzgórzem, byłby jednym więcej barokowym manifestem w Europie ich pełnej; pałac, na którym upierał się Fryderyk, jest natomiast maszyną do życia prywatnego. Nazwa, jaką mu nadał, nie była dekoracją. Tekst dla zwiedzających przygotowany przez zarząd obiektu ujmuje to wprost: nazwa Sanssouci, bez trosk, „powinna być rozumiana zarówno jako najważniejsze pragnienie, jak i motyw przewodni króla, ponieważ to właśnie tu najchętniej się wycofywał w towarzystwie swoich psów”. W Sanssouci pisał, komponował i grał na flecie w owalnej Marmurowej Sali, czytał greckich i rzymskich autorów w okrągłej bibliotece wyłożonej cedrem, liczącej około 2100 woluminów, do której prowadził korytarz z jego sypialni, i jadał obiady z najbystrzejszymi rozmówcami, jakich mógł sprowadzić – na czele z Wolterem. Sprawy państwowe były dla Berlina. Wzgórze było dla tego drugiego Fryderyka.

Dowód na to, że kameralność Sanssouci była wyborem, a nie ograniczeniem, znajduje się dwa kilometry dalej, na drugim końcu parku. Po wojnie siedmioletniej ten sam król wzniósł Neues Palais – dwustupokojowego kolosa, którego sam nazywał swoją „fanfaronadą", swoim popisem buty, wzniesionym, by pokazać Europie, że Prusy nie są złamane. Fryderyk potrafił tworzyć na wielką skalę; po prostu nie chciał w tym mieszkać, przeznaczając wielki pałac na uroczystości państwowe i przyjęcia dla gości, sam zaś wracał każdego lata do swoich dziesięciu pokoi nad winnicami. Spacer między tymi dwoma budynkami to najkrótsza dostępna gdziekolwiek kompletna biografia tego człowieka: publiczny król na jednym końcu alei, prywatny na drugim – a odwiedzający może sam osądzić, który z tych gmachów był tym prawdziwym.

Grób wykopany czterdzieści lat za wcześnie

Oto szczegół, który odróżnia Sanssouci od każdego innego pałacu rozkoszy w Europie: zanim jeszcze sam pałac został ukończony, Fryderyk kazał przygotować komorę grobową na najwyższym tarasie winnicy. Miał wówczas nieco ponad trzydzieści lat. Jego polecenie, powtarzane i utrwalane na piśmie przez całe życie, brzmiało: pochować go tam w prostym, ustronnym grobie, bez ceremonii, w pobliżu ukochanych chartów, których niewielkie kamienie nagrobne do dziś stoją rzędem obok jego własnego. „Quand je serai là, je serai sans souci” – miał powiedzieć o tym miejscu: gdy już tam będę, będę bez trosk. Pałac był jego próbą tego stanu; grób miał być jego dopełnieniem. Przez całe panowanie miał ten układ na widoku – prywatne memento mori zaledwie kilka kroków od okien gabinetu.

Zmarł w Sanssouci 17 sierpnia 1786 roku, a jego życzenie zostało natychmiast zignorowane. Jego bratanek i następca, nie chcąc pochować najsłynniejszego króla Europy pod ogrodową płytą, umieścił trumnę w krypcie Kościoła Garnizonowego w Poczdamie, obok ojca, który przez całą młodość Fryderyka go terroryzował. Ironia była całkowita: król, który zbudował pałac, by uciec przed pruskim światem ojca, został zamknięty w wieczności tuż obok niego. I tak leżał przez półtora wieku, podczas gdy Sanssouci nad nim przekształcało się w narodowy pomnik, a grób, o który faktycznie prosił, pozostawał pusty na tarasie.

205-letni pogrzeb

Wiek XX sprawił, że trumna Fryderyka odbyła jedną z najdziwniejszych podróży w dziejach europejskiej funeralistyki. W ostatnich latach drugiej wojny światowej, gdy Poczdam znajdował się pod bombami, sarkofagi Fryderyka i jego ojca przeniesiono w celu ich ocalenia: najpierw do bunkra pod Geltow, następnie w głąb kopalni soli w Bernterode, gdzie w 1945 roku odkryły je wojska amerykańskie. Stamtąd trumny powędrowały na zachód, spędzając pewien czas w Marburgu, by w 1952 roku spocząć na zamku Hohenzollernów w szwabskich wzgórzach — rodowej siedzibie dynastii, kilkaset kilometrów od winnicy, w której Fryderyk pragnął spocząć. Przez cały okres zimnej wojny jego grób pozostawał więc podwójnie przesiedlony: taras w Sanssouci znajdował się w NRD, jego trumna na Zachodzie, a prosty pochówek, jaki sobie wyznaczył w 1744 roku, zdawał się na zawsze poza zasięgiem.

Zjednoczenie Niemiec to umożliwiło. W nocy 17 sierpnia 1991 roku, dokładnie 205 lat po śmierci Fryderyka, jego trumnę sprowadzono z powrotem do Sanssouci i złożono w przygotowanej krypcie na najwyższym tarasie – po zmroku i bez ceremonii, dokładnie tak, jak nakazywał testament. Wybór nocy był świadomym hołdem: żadnej państwowej oprawy, żadnych mów, wreszcie pogrzeb na własnych warunkach króla. Dziś miejsce to oznacza skromna kamienna płyta z samym jego nazwiskiem, wpuszczona w trawę przy wschodnim skrzydle pałacu, a obok w rzędzie spoczywają kamienne posągi chartów. Zwiedzanie jest bezpłatne, gdy tylko park jest otwarty, a miejsce to niezmiennie, w tajemniczy sposób bywa przystrajane – co prowadzi nas do ziemniaków.

Dlaczego na grobie leżą ziemniaki

Stań przez dziesięć minut przy płycie nagrobnej, a niemal na pewno to zobaczysz: ktoś z odwiedzających podchodzi i kładzie na kamieniu surowego ziemniaka, czasem kilka, a niekiedy jednego w małej papierowej koronie. Ten hołd nawiązuje do historii, którą zna każde niemieckie dziecko – o Fryderyku jako Kartoffelkoenig, królu ziemniaczanym. Jak głosi opowieść, osiemnastowieczni pruscy chłopi nie chcieli sadzić tego dziwnego bulwa, więc Fryderyk uciekł się do teatru: w ciągu dnia wokół swoich pól ziemniaczanych rozstawiał królewską straż, dając do zrozumienia, że to uprawa na tyle cenna, by jej strzec, a nocą strażników wycofywał, aby przedsiębiorczy miejscowi mogli wykraść sadzeniaki i zasadzić je u siebie. Psychologia odwrócona w służbie polityki rolnej. Czy wydarzyło się dokładnie tak, czy nie, Fryderyk rzeczywiście forsował uprawę ziemniaków serią dekretów, a za jego życia warzywo to stało się fundamentem pruskiej diety.

Historycy z rozbrajającą szczerością przyznają, że legenda przerasta fakty: ziemniak dotarł do pruskich ogrodów jeszcze przed narodzinami Fryderyka, sprowadzony przez jego poprzedników, a opowieść o strzeżonym polu to niepotwierdzony folklor. Przy grobie nie ma to jednak żadnego znaczenia. Ziemniaki wciąż przybywają, ponieważ ta historia zawiera w sobie wszystko, co ludzie chcą wierzyć o tym konkretnym władcy – spryt służący dobru zwykłych poddanych, a nie podbojom – oraz dlatego, że jest coś nieodparcie ujmującego w oddawaniu czci budowniczemu rokokowego pałacu najprostszym jedzeniem Europy. Administracja pałacu okresowo oczyszcza płytę nagrobną; w ciągu kilku dni znów się zapełnia. Fryderyk, który prosił o pogrzeb bez ceremonii, a otrzymał niekończący się, nieformalny, wypełniony warzywami – być może dostrzegłby w tym żart. W końcu jest tam, gdzie chciał: na swoim tarasie, nad winnicami, sans souci.